http://farsiup.com/images/uvh4fljhnjpueyoy49.png

بزرگداشت شیخ کلینی


روز بزرگداشت شیخ کلینی

مشهورترین دانشمند فقیه و محدث نامى شیعه، در نیمه اول سده چهارم هجرى، ثقه‌الاسلام محمّد بن یعقوب بن اسحاق کلینى رازى، معروف به «کلینى» یا «شیخ کلینى» است. کلینى اصالتا ایرانى و از روستاى «کلین» واقع در ۳۸ کیلومترى شهررى و ناحیه جنوب غربى جاده قم ـ تهران، نزدیک حسن‌ آباد کنونى است. به همین […]

مشهورترین دانشمند فقیه و محدث نامى شیعه، در نیمه اول سده چهارم هجرى، ثقه‌الاسلام محمّد بن یعقوب بن اسحاق کلینى رازى، معروف به «کلینى» یا «شیخ کلینى» است. کلینى اصالتا ایرانى و از روستاى «کلین» واقع در ۳۸ کیلومترى شهررى و ناحیه جنوب غربى جاده قم ـ تهران، نزدیک حسن‌ آباد کنونى است. به همین جهت، او را به لقب «رازى»، منسوب به «رى» هم مى ‌خوانند. (۱)
یاقوت حموى، جغرافى ‌دان نامى (م ۶۲۶ ق) مى‌ نویسد:
استخرى (زنده در ۳۴۰ ق) گفته است که رى از اصفهان بزرگ‌تر است و در مشرق، بعد از بغداد، شهرى آبادتر از آن نیست؛ هر چند نیشابور از حیث وسعت بزرگ‌تر از آن است. رى در طول و عرض یک فرسخ و نیم است و داراى روستاهایى است که هر کدام از یک شهر بزرگ‌تر است.(۲)
بارى، رى و روستاهاى آن، از روزگاران نخستین، جزو مراکز شیعه ‌نشین بوده است؛ هر چند بیشتر مردم رى را سنیان حنفى و شافعى تشکیل مى ‌داده‌اند. آرامگاه پدر کلینى، یعنى یعقوب بن اسحاق ـ که از بزرگان شیعیان آن روز بوده ـ هم ‌اکنون در قریه «کلین» بوده و زیارتگاه مردم آن سامان است.
عُلانِ رازى (دایى کلینى) و جمعى دیگر از فقها و محدثان شیعه، همچون محمّد بن عصام (شاگرد کلینى) هم از آن قریه بوده‌ اند.

موقعیت کلینى در جهان اسلام

ثقه‌الاسلام کلینى در عصر امام حسن عسکرى علیه‌ السلام متولد شد، و با چهار سفیر و نماینده خاص امام زمان علیه ‌السلام ـ که در طول غیبت کوتاه آن حضرت، رابط بین شیعیان و امام زمان علیه ‌السلام بودند ـ هم عصر بود. با این‌که آن چهار تن، از فقها و محدثان بزرگ شیعه بودند و شیعیان آنها را به جلالت قدر مى ‌شناختند، ولى کلینى مشهورترین شخصیت عالى‌ مقامى بود که در آن زمان، میان شیعه و سنى با احترام مى‌ زیست و به صورت آشکار به ترویج مذهب حق و نشر معارف و فضایل اهل‌بیت علیهم‌ السلام همت مى ‌گماشت.
عموم طبقات، او را به ‌راستى گفتار و درستى کردار و احاطه کامل بر احادیث و اخبار مى ‌ستودند؛ به‌ طورى که نوشته‌ اند شیعه و سنى در اخذ فتوا به وى مراجعه مى ‌کردند و در این خصوص، مورد وثوق و اعتماد هر دو فرقه بود. به همین جهت ملقب به ثقه‌الاسلام گشت و او نخستین دانشمند اسلامى است که به این لقب خوانده شده و حقا شایسته این لقب بزرگ هم بود.(۳)
کلینى در امانت و عدالت، تقوا و فضیلت، حفظ و ضبط احادیث ـ که همه از شرایط یک فرد محدث موثق جامع ‌الشرایط بوده است ـ مانند نداشت. به گفته علاّمه محمّد تقى مجلسى:
وى در میان تمام دانشمندان ما، و آنها که از او روایت کرده‌اند، همچنین در نظم و ترتیب کتابش الکافى بى ‌نظیر بوده، و این مزایا دلیل است که وى از جانب خداوند متعال تأییدات خاصى داشته است.(۴)

کلینی در نظر دانشمندان شیعه

شیخ الطائفه محمّد بن حسن طوسى، پیشواى فقهاى شیعه (م ۴۶۰ ق)، در کتاب گران‌قدرش الرجال، باب «کسانى که از ائمه روایت نکرده ‌اند»، مى‌ نویسد:
ابوجعفر محمّد بن یعقوب کلینى، دانشمندى جلیل‌القدر و عالم به اخبار و احادیث بود. او داراى تصنیفاتى است که در کتاب الکافى تدوین شده است. در ماه شعبان سال ۳۲۹ ق، وفات یافت، و در محله «باب الکوفه» مدفون گردید. ما کتاب‌هاى او را در الفهرست آورده‌ ایم.(۵)
و در الفهرست، تمام کتاب‌هاى الکافى و چند کتاب دیگر کلینى را ـ که خواهیم شناخت ـ نام مى ‌برد، سپس طرق روایات خود را به آنها از استادانش شیخ مفید، حسین بن عبیداللّه‌ غضائرى، سید مرتضى و احمد بن عبدون بازگو مى ‌کند.(۶)
دانشمند گران‌قدر رجالى، ابوالعباس احمد بن على بن عباس، معروف به «نجاشى» (م ۴۵۰ق)، در کتاب نفیس و نامدارش الرجال ـ که او را نامى ‌ترین دانشمند رجالى شیعه دانسته‌ اند و الرجال خود را بعد از الفهرست و الرجال شیخ طوسى نگاشته است ـ از کلینى، دانشمند بلندآوازه ما، بدین‌گونه یاد مى ‌کند:
ابوجعفر محمّد بن یعقوب بن اسحاق کلینى، علان کلینى رازى دایى اوست. محمّد بن یعقوب کلینى، در زمان خود پیشواى علماى شیعه و چهره درخشان آنها در رى، و موثق‌ترین دانشمند شیعه در حدیث و ضبط آن بوده است. کتاب بزرگش… به ‌نام الکافى را در مدت بیست سال تصنیف کرده است… .
سپس کتاب‌هاى الکافى و دیگر تألیفات کلینى را با شرحى که خواهیم نگاشت، ذکر مى ‌کند.(۷)
پس از شیخ و نجاشى که پیشواى علماى رجال و تراجم هستند، سایر دانشمندان بزرگ ما هر جا به‌نام کلینى برخورد نموده، یا از کتاب بزرگ و نامدارش الکافى نام برده‌اند، از وى به عنوان موثق‌ترین دانشمند شیعه در فهم، نقل، ضبط حدیث، حسن ترتیب و تنظیم کتابش الکافى یاد کرده ‌اند.
ابن شهرآشوب مازندرانى، علاّمه حلى و ابن داود، طبق معمول، همان تعبیرات شیخ و نجاشى را در ستایش وى آورده ‌اند.
سید بن طاووس (م ۶۶۴ ق) مى ‌نویسد:
وثاقت و امانت کلینى در نقل حدیث، مورد اتفاق عموم دانشمندان ماست.(۸)
شیخ حسین بن عبدالصمد عاملى (پدر شیخ بهایى) مى ‌گوید:
محمّد بن یعقوب در عصر خود، استاد علماى زمان خویش و سرآمد آنها و موثق‌ترین دانشمندان در نقل حدیث بود. او در نقد و بررسى حدیث، از همه‌ کس آشناتر و بر همگان تقدم داشت.(۹)
ملاّ خلیل قزوینى فقیه و محدث مشهور، در شرح فارسى اصول الکافى مى ‌نویسد:
دوست و دشمن به فضلش اعتراف کرده ‌اند.(۱۰)
علاّمه مجلسى، در مرآه العقول شرح اصول الکافى نوشته است:
کلینى مورد قبول طوایف ایام و ممدوح خاص و عام بود.(۱۱)
میرزا عبداللّه‌ اصفهانى، مشهور به افندى، دانشمند نامى و شاگرد علاّمه مجلسى مى‌ نویسد:
منظور از «ثقه‌الاسلام» در اغلب موارد (در کتب رجال) ابوجعفر محمّد بن یعقوب بن اسحاق کلینى رازى صاحب الکافى و غیره، یعنى شیخ اقدم و مسلم بین عامه، خاصه و مفتى هر دو فرقه است.(۱۲)
میرزا محمّد نیشابورى، محدث اخبارى مى ‌نویسد:
ثقه‌الاسلام، قدوه‌الاعلام و بدر تمام، جامع سنن و آثار در حضور سفراى امام زمان علیه ‌السلام ، زنده کننده طریقه اهل‌بیت در رأس سده سوم هجرى… .(۱۳)

کلینی در نظر دانشمندان عامه

کلینى در نظر دانشمندان عامه، مخصوصا نزد مورخان آنها که بعد از او آمده‌اند، بسیار بزرگ است. همه از وى تجلیل کرده و او را به عظمت و بزرگوارى ستوده ‌اند.
ابن اثیر جزرى(۱۴) در کتاب مشهور جامع الاصول مى ‌نویسد:
ابوجعفر محمّد بن یعقوب رازى ـ از پیشوایان مذهب اهل‌بیت علیهم ‌السلام ـ دانشمندى بزرگ و فاضلى نامدار است.
سپس در حرف «ن» از کتاب « نبوت»، او را تجدید کننده مذهب شیعه، در سده سوم هجرى دانسته است.
ابن اثیر روایتى از پیغمبر صلى ‌الله‌ علیه ‌و‌آله نقل مى ‌کند که فرموده است:
خداوند سر هر قرنى، شخصى را برمى ‌انگیزد که دین او را زنده و نامدار بدارد.(۱۵)
آن‌گاه به گفتگو درباره این حدیث پرداخته و مى ‌گوید:
از مجددین و احیا کنندگان مذهب شیعه، در آغاز سده اول هجرى، محمّد بن على باقر (امام پنجم) و در ابتداى سده دوم، على بن موسى الرضا، و بر رأس سده سوم، ابو جعفر محمّد بن یعقوب کلینى رازى بوده ‌اند.(۱۶)
از نوشته ابن اثیر، به خوبى مقام و موقعیت کلینى آشکار مى ‌شود و مى رساند که او در پایان سده سوم و آغاز قرن چهارم هجرى، بلندآوازه ‌ترین دانشمند شیعه بوده که او را پس از دو امام، مجدد مذهب دانسته است.
برادر کوچک‌تر ابن اثیر (عزالدین على بن اثیر جزرى)، نیز در آغاز حوادث سال ۳۲۸ق ، در کتاب الکامل فى التاریخ، کلینى را نخستین دانشمندى دانسته که در آن سال چشم از جهان فروبسته است و مى ‌نویسد:
محمّد بن یعقوب ابوجعفر کلینى ـ که از پیشوایان شیعه و دانشمندان آنها بود ـ در این سال وفات یافت.(۱۷)
باید توجه داشت که دانشمند و محقق معاصر، دکتر حسینعلى محفوظ، در مقدمه الکافى، ص ۲۱، عبارت جامع الاصول را به اشتباه از على بن اثیر، در الکامل نقل کرده و تصور نموده که صاحب جامع الاصول و الکامل یک نفر بوده است.
فیروزآبادى، دانشمند لغت‌دان بزرگ (م ۸۱۸ ق) در القاموس المحیط در لفظ « کلین»، از کلینى یاد کرده و او را از فقهاى شیعه دانسته است.(۱۸)
ابن حجر عسقلانى (م۸۵۲ ق) در کتاب مشهورش لسان المیزان ـ که شرح حال علماى عامه و گاهى خاصه را تا زمان خویش به اجمال و تفصیل آورده است ـ درباره دانشمند بزرگ ما مى‌نویسد:
محمّد بن اسحاق ابوجعفر کلینى رازى در بغداد ساکن بود و در آنجا از محمّد بن احمد جبار و على بن ابراهیم بن عاصم و دیگران روایت مى‌کرد. کلینى از فقهاى شیعه و کسى است که بر وفق مذهب آنها، کتاب‌هاى زیادى تصنیف کرده است.(۱۹)
و نیز ابن حجر در کتاب دیگرش التبصیر گفته است:
ابوجعفر محمّد بن یعقوب کلینى، از رؤساى دانشمندان شیعه است که در زمان مقتدر (خلیفه عباسى) مى‌ زیست.(۲۰)
جز اینان، سایر دانشمندان عامه نیز هرجا به‌نام کلینى رسیده‌اند، از وى به عنوان دانشمندى بزرگ و فقیهى نامدار و یکى از پیشوایان پیشین شیعه یاد کرده‌اند.

استادان کلینی

ثقه‌الاسلام کلینى در رى، قم، بغداد، کوفه و دیگر نقاط دور و نزدیک ممالک اسلامى ـ که امروز براى ما درست روشن نیست ـ در نیمه دوم سده سوم هجرى، دانشمندان بزرگ، فقها و محدثان بسیارى را ملاقات کرده و از خرمن معلومات و محفوظات آنها خوشه‌ ها چیده و بهره‌ ها گرفته و از آنان به دریافت اجازات نایل شده است؛ که این اجازات نیز در آن زمان‌ها از آن بزرگ‌مردان به چنین رادمردى، بسیار باارزش بوده است. در کتب رجال و تراجم، بالغ بر چهل نفر از فقها و محدثان را نام مى ‌برند که از استادان و مشایخ اجازه وى به شمار رفته ‌اند و کلینى در نزد آنها شرایط شاگردى به جاى آورده است.
گذشته از چندتن از علماى عامه که ابن حجر عسقلانى نام برده است، این عده از مفاخر فقها و محدثان شیعه که در جلد اول و دوم مفاخر اسلام شناختیم و از آنها به اجمال و تفصیل نام بردیم، از مشاهیر استادان ثقه‌الاسلام کلینى ـ این دانشمند پیشین شیعه ـ بوده ‌اند.(۲۱)
احمد بن محمّد بن عیسى، احمد بن ادریس قمى (م۳۰۶ق)، احمد بن محمّد بن سعید همدانى، معروف به ابن عقده (۳۳۳ق)، احمد بن محمّد بن عاصم کوفى، احمد بن مهران، اسحاق بن یعقوب، حسن بن حنیف، حسن بن فضل بن یزید یمانى، حسین بن حسن حسینى اسود، حسین بن حسن هاشمى حسنى علوى، حسین بن على علوى، حسین بن محمّد بن عمران اشعرى قمى، حمید بن زیاد نینوایى (۳۱۰ق)، داود بن کوره قمى، سعد بن عبداللّه‌ بن جعفر حمیرى، على بن ابراهیم قمى (م ۳۰۷ق)، على بن حسین سعدآبادى، على بن عبداللّه‌ خدیجى اصغر، على بن محمّد بن ابراهیم بن ابان رازى (دایى وى، معروف به عُلانِ رازى)، على بن محمّد بن ابى قاسم بندار، عبداللّه‌ بن احمد بن عبداللّه‌ برقى،(۲۲) على بن موسى بن جعفر کمیدانى، قاسم بن علاء، ابوالحسن محمّد بن عبداللّه‌ اسدى کوفى (ساکن رى)، محمّد بن حسن صفار(۲۹۰ق)، محمّد بن على بن معمر کوفى، محمّد بن یحیى عطار، جمعا ۳۵ نفر، و غیر اینان.

شاگردان کلینی

این عده از فقها و محدثان بنام شیعه، که مشاهیر علماى ما در نیمه اول و اواسط سده چهارم هجرى در ایران و عراق بوده ‌اند و استادان بسیارى از علماى نامى نیمه دوم سده چهارم هستند، از جمله شاگردان کلینى (مؤلف الکافى) به شمار مى ‌روند.
احمد بن ابراهیم، معروف به ابن ابى رافع صیمرى، احمد بن کاتب کوفى، احمد بن على بن سعید کوفى، احمد بن محمّد بن على کوفى، ابوغالب احمد بن محمّد زرارى (۲۸۵ ـ ۳۶۸ق)، جعفر بن محمّد بن قولویه قمى (۳۶۸ق)، عبدالکریم بن عبداللّه‌ بن نصر بزاز تنیسى، على بن احمد بن موسى دقان، محمّد بن ابراهیم نعمانى، معروف به ابن ابى زینب ـ که از شاگردان مخصوص و نزدیکان او بود و کتاب الکافى او را نسخه‌ بردارى کرده است ـ ، محمّد بن احمد صفوانى، مقیم بغداد ـ که او نیز از شاگردان مخصوص او بود و کتاب الکافى را رونوشت کرده و از کلینى علم و ادب آموخته و به دریافت اجازه قرائت حدیث، نایل آمده است ـ ، محمّد بن احمد سنانى زاهرى، مقیم رى، ابوالفضل محمّد بن عبداللّه‌ بن مطلب شیبانى، محمّد بن على ماجیلویه، محمّد بن محمّد بن عصام کلینى، هارون بن موسى تلعکبرى شیبانى (م ۳۸۵ق)، جمعا پانزده نفر، و افرادى دیگر از قبیل بزرگان.

تألیفات کلینى

شیخ اجل طوسى، و نجاشى دانشمند رجالى، جمعا این کتاب‌ها را جزء تألیفات کلینى به شمار آورده‌ اند:
۱٫ کتاب الرجال،
۲٫کتاب الردّ على القرامطه،(۲۳) ،
۳٫ کتاب رسائل الائمّه علیهم‌السلام ،
۴٫ کتاب تعبیر الرؤیاء،
۵٫ مجموعه شعر (مشتمل بر قصایدى که شعرا در مناقب و فضایل اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم ‌السلام گفته ‌اند.)،
۶٫ کتاب الکافى (که جداگانه از آن یاد مى ‌کنیم).

وفات و مرقد کلینی

ثقه‌الاسلام کلینى ـ این محدث عظیم ‌الشأن پیشین که در دنیاى آن روز چشم و چراغ شیعه و سند افتخار دانشمندان بغداد، اعم از خاصه و عامه بود ـ پس از آن همه رنج و کوشش و تألیف و تصنیف و رواج و رونق مکتب خردپسند اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌ السلام ، سرانجام در سال ۳۲۸ یا ۳۲۹ ـ که مصادف با مبدأ غیبت کبراى امام زمان علیه ‌السلام بود ـ در همان شهر بغداد چشم از جهان فروبست و مرغ روح بلندپروازش به آشیان جنان پرواز کرد. آرامگاهش امروز در ناحیه شرقى نهر دجله، کنار جسر (پل) قدیم بغداد، معروف و زیارتگاه مسلمانان است. (تولد کلینى شناخته نشده است.)
شیخ طوسى در الفهرست، سال وفات کلینى را ۳۲۸ق ضبط کرده، ولى نجاشى در الرجال، و خود شیخ نیز در الرجال ـ که هر دو بعد از الفهرست تألیف شده‌اند ـ تصریح کرده‌ اند که کلینى در سال ۳۲۹ق وفات یافت؛ ما نیز این تاریخ را معتبر مى ‌دانیم. در این سال، شیخ اجل ابوالحسن صیمرى ـ نایب چهارم امام زمانِ علیه ‌السلام ـ نیز وفات یافت و با رحلت او، غیبت کبرى و طولانى آن حضرت آغاز شد، و جامعه شیعه در وضع خاصى قرار گرفت. ولى وجود کتاب الکافى، همچون ستاره درخشانى، شبستان تاریک امید و آمال شیعیان را روشن ساخت، تا این‌که دانشمندان بعدى به تعمیم و توسعه کار کلینى و نورپاشى بیشتر آثار اهل‌بیت عصمت علیهم ‌السلام پرداختند.

  • نویسنده: reza-karimi
  • نظرات: 0
  • بازدیدها: 5 735
  • تاریخ: 20-02-1394, 11:14

پیام سیستم

جهت ارسال نظر، ابتدا در سیستم لاگین کنید.